Europa geeft 264 miljard per jaar uit aan gesloten IT, de Belastingdienst laat zien dat het anders kan

Twee berichten in iBestuur deze week horen bij elkaar. Het eerste gaat over geld. Volgens nieuw onderzoek van de Linux Foundation geeft de Europese publieke sector jaarlijks 264 miljard euro uit aan gesloten, propriëtaire IT. Daar staat een Europese investering in open source tegenover van 2 miljard euro, verspreid over zeven jaar.

Het tweede gaat over een keuze. De Belastingdienst, Douane en Toeslagen stoppen met de overstap naar Microsoft 365 en kiezen voor kantoorautomatisering op eigen servers, aangevuld met Europese open source. Dat schreef staatssecretaris Eelco Eerenberg van Financiën deze week aan de Tweede Kamer.

Samen laten ze zien waar het knelt en dat het anders kan. Voor ons bij CivAI is dat geen abstracte discussie. Het is precies de reden waarom we GovGPT hebben gebouwd.

Wat het onderzoek laat zien

Het rapport 2026 State of Open Source in Europe van Linux Foundation Research en Linux Foundation Europe is gebaseerd op een enquête onder 367 Europese organisaties en op interviews met ontwikkelaars en beleidsmakers. Een paar cijfers springen eruit.

• 94 procent van de organisaties vindt digitale soevereiniteit strategisch belangrijk.

• Informatiebeveiliging en privacy zijn de belangrijkste drijfveer (71 procent), gevolgd door leveranciersafhankelijkheid en kostenrisico's (55 procent).

• Europa is voor meer dan 80 procent van zijn digitale producten, diensten en infrastructuur afhankelijk van aanbieders buiten de EU.

• Organisaties met een volwassen open-sourcebeleid halen een baten-kostenverhouding van gemiddeld 4,6, tegenover 3,6 zonder formeel beleid.

Opvallend is waar het volgens de onderzoekers vastloopt. Niet bij de techniek, maar bij de inkoop. Aanbestedingen bundelen vaak gesloten licenties met dienstverlening, waardoor aanbieders die licentie en ondersteuning apart aanbieden al op achterstand staan. Inkopers kennen de alternatieven bovendien niet altijd.

Ook bij AI dreigt hetzelfde patroon. In de Agentic AI Foundation, waar afspraken over AI-agents worden gemaakt, zijn alle acht oprichtende leden op het hoogste niveau Amerikaans. De onderzoekers waarschuwen dat Europa zo opnieuw afhankelijk kan worden van keuzes die elders worden gemaakt.

De Belastingdienst kiest per functie

Daarom is het besluit van de Belastingdienst zo interessant. De keuze voor Microsoft 365 uit 2025 is opnieuw bekeken. E-mail en agenda komen in 2027 op eigen infrastructuur, later in 2027 en in 2028 volgen Europese open-sourceoplossingen voor opslag en samenwerking. Ook de hosting van het nieuwe omzetbelastingsysteem haalt de dienst terug van de leverancier, uitdrukkelijk vanwege digitale autonomie in de huidige geopolitieke context.

Het Adviescollege ICT-Toetsing gaf daarbij een advies dat wat ons betreft voor elke overheidsorganisatie geldt. Onderzoek per functionaliteit wat het beste alternatief is, in plaats van alles bij één leverancier af te nemen.

AI is zo'n functie

Dat advies past naadloos op AI. Een AI-assistent hoeft geen extra regel op een bestaand werkplekcontract te zijn. Het is een functie die je los kunt kiezen, met eigen eisen aan veiligheid, transparantie en datalocatie. En omdat de meeste organisaties hier nog aan het begin staan, is er geen legacy die een overstap duur maakt.

Met GovGPT bieden we precies dat. Een veilige AI-omgeving voor de overheid die standaard draait op Europese infrastructuur van onze partner Scaleway, in datacenters in Frankrijk en Nederland. Data blijft binnen de Europese Unie en valt niet onder de Amerikaanse Cloud Act. Gesprekken en documenten worden nooit gebruikt om modellen te trainen.

De organisatie bepaalt zelf welke AI-modellen beschikbaar zijn, waaronder open modellen, en alles is herleidbaar via audit logging. Een DPIA en een verwerkersovereenkomst liggen klaar en het platform is ontworpen volgens de Baseline Informatiebeveiliging Overheid. De licentie kost 35 euro per gebruiker per maand, exclusief btw, en is maandelijks opzegbaar. Geen meerjarig contract, geen bundel met producten die je niet gebruikt.

Gemeente Bodegraven-Reeuwijk ging voor

Dat dit in de praktijk werkt, laat de gemeente Bodegraven-Reeuwijk zien. Sinds juni werken medewerkers daar met GovGPT. De gemeente rolt het platform team voor team uit. Elk team bouwt eigen AI-agents voor terugkerende taken en werkt tegelijk aan digitale vaardigheid. Zo groeit het gebruik stap voor stap, op basis van wat het in de praktijk oplevert.

Wat je als overheidsorganisatie nu kunt doen

1. Kijk per functie. Volg het advies van het Adviescollege ICT-Toetsing en zet AI als aparte functie op de agenda, los van het werkplekcontract.

2. Maak alternatieven zichtbaar. Het onderzoek laat zien dat onbekendheid bij inkopers een rem is. Een korte verkenning van Europese AI-aanbieders helpt al.

3. Start klein en meet. Eén team, een kosteloze pilot van drie tot zes maanden met maximaal twintig gebruikers, en bijhouden wat het oplevert.

De Belastingdienst laat zien dat een grote organisatie een eerder gemaakte keuze kan herzien. Bij AI hoeft dat niet eens, daar kun je vandaag nog met een schone lei kiezen. Zeker in een tijd van AI is dat een kans om niet te laten liggen. Benieuwd hoe GovGPT bij jouw organisatie past? Kijk op govgpt.nl of mail ons via info@civai.eu. We denken graag mee.

Bronnen. iBestuur, 8 oktober 2026, over het rapport 2026 State of Open Source in Europe van de Linux Foundation, en iBestuur, 6 oktober 2026, over de Kamerbrief van staatssecretaris Eerenberg. Lees ook ons eerdere bericht over de mailservers van EU-instellingen.

Beeld ter illustratie, gemaakt met AI