Gemeenten betalen jaarlijks 185 miljoen aan Microsoft, bij AI hebben ze nog wél een keuze
Nederlandse gemeenten betaalden in 2025 samen bijna 185 miljoen euro aan Microsoft. Dat blijkt uit onderzoek van Binnenlands Bestuur en het AD, dat voor het eerst per gemeente in kaart bracht hoeveel publiek geld naar de Amerikaanse techgigant stroomt. Omgerekend is dat ruim tien euro per Nederlander en ongeveer 25 euro per huishouden. Tech-expert Bert Hubert vat het scherp samen. "We geven al ons geld uit aan Microsoft."
Wij lezen in die cijfers vooral één ding. Bij de werkplek is de afhankelijkheid in twintig jaar gegroeid, bij AI wordt de keuze nu pas gemaakt. En daar kan het nog anders.
Wat het onderzoek laat zien
De onderzoekers benaderden tussen april en september alle 342 gemeenten. 334 gaven uiteindelijk antwoord, een aantal pas na een beroep op de Wet open overheid. Gemiddeld gaat het om zo'n 550.000 euro per gemeente. Amsterdam betaalde het meest met 20 miljoen euro, gevolgd door Den Haag met 9,4 miljoen, Rotterdam met 8,5 miljoen en Utrecht met 7,3 miljoen.
Opvallend is hoeveel gemeenten zelf niet weten wat zij aan Microsoft kwijt zijn. Licenties lopen via tussenpartijen, zitten verpakt in bredere werkplekcontracten of zijn ondergebracht bij regionale ICT-samenwerkingsverbanden. Het Limburgse Simpelveld kon het wel precies vertellen. Voor 168 gebruikers werd 51.047,93 euro aan Microsoft E3-licenties doorbelast, ruim 300 euro per medewerker per jaar. Daarbovenop kwamen Power BI voor tien gebruikers en twee Copilot-licenties van samen 686,88 euro.
Volgens techfilosoof Martijn Aslander en oud-Kamerlid Kees Verhoeven is de 185 miljoen bovendien het topje van de ijsberg. Aslander schat dat de hele overheid jaarlijks twee tot drie miljard euro aan Microsoft uitgeeft. Hij wijst er ook op dat flink wordt betaald voor producten die de overheid niet nodig heeft, toegevoegd om problemen op te lossen die voortkomen uit de manier waarop informatie wordt opgeslagen en beheerd.
De volgende geldstroom wordt nu bepaald
Verhoeven heeft gelijk dat een overstap van de werkplek tijd en geld kost. Twintig jaar aan documenten, koppelingen en gewoontes vervang je niet in één begrotingsjaar. Voor AI geldt dat argument niet. Daar is nog geen legacy. De twee Copilot-licenties in Simpelveld laten zien hoe de volgende geldstroom ontstaat, als een extra regel op een bestaand contract, zonder dat iemand nog een echte keuze maakt.
Tweede Kamerlid Barbara Kathmann concludeert uit het onderzoek dat er financiële slagkracht is om Europese alternatieven te versterken. Zij pleit ervoor structureel een deel van het budget vrij te maken voor Nederlandse en Europese technologie. Staatssecretaris Willemijn Aerdts noemt digitale autonomie een gezamenlijke opgave van Rijk en gemeenten. Wij zouden zeggen, begin bij AI. Dat is de ene plek waar een gemeente vandaag nog met een schone lei kan kiezen.
Hoe het anders kan, GovGPT als voorbeeld
Met GovGPT laten we zien dat een veilige AI-omgeving voor de overheid ook Europees kan. GovGPT draait standaard op Europese infrastructuur van onze partner Scaleway, in datacenters in Frankrijk en Nederland. Data van de gemeente blijft binnen de Europese Unie en valt niet onder de Amerikaanse Cloud Act. Gesprekken en documenten worden nooit gebruikt om modellen te trainen, dat staat contractueel vast.
Medewerkers analyseren er documenten, beelden en spreadsheets, bouwen per team AI-agents voor terugkerende taken en werken met een promptbibliotheek voor overheidstaken. De organisatie bepaalt zelf centraal welke AI-modellen beschikbaar zijn en alles is herleidbaar via audit logging. Een DPIA en een verwerkersovereenkomst liggen klaar, het platform is ontworpen volgens de Baseline Informatiebeveiliging Overheid en sluit aan op de inlogomgeving die de gemeente al gebruikt, met verplichte tweefactorauthenticatie.
De licentie kost 35 euro per gebruiker per maand, exclusief btw, en is maandelijks opzegbaar. Geen meerjarig contract, geen bundel met producten die je niet gebruikt. Gemeenten die willen beginnen kunnen drie tot zes maanden kosteloos proefdraaien met maximaal twintig gebruikers. Eerder rekenden we al voor dat een medewerker met veel documentwerk zes tot negen uur per week terugwint, waarmee de licentie na zo'n tien minuten tijdwinst per week al is terugverdiend. Meerdere gemeenten en een jeugdhulpregio werken inmiddels met GovGPT.
Wat een gemeente morgen al kan doen
Het onderzoek van Binnenlands Bestuur en het AD is wat ons betreft geen reden voor somberheid, maar voor actie. Drie stappen die iedere gemeente deze maand kan zetten.
1. Breng de AI-uitgaven apart in beeld. Welke Copilot- en andere AI-licenties zitten er al in de werkplekcontracten en wat kosten die? Dat is de regel waar de volgende afhankelijkheid begint.
2. Reserveer een deel van het budget voor Europese alternatieven. Precies wat Kathmann voorstelt. Het hoeft geen alles-of-niets te zijn, een paar procent van 550.000 euro is al een serieuze pilot.
3. Start klein en meet. Eén team, een kosteloze pilot, vier weken bijhouden wat het oplevert. Verhoeven stelt terecht dat Europese alternatieven afnamegaranties van publieke organisaties nodig hebben. Een gemeente die een pilot start, geeft die garantie zelf vorm.
Digitale soevereiniteit begint niet met een grote migratie, maar met de eerstvolgende keuze. Zeker in een tijd van AI is dat een keuze die gemeenten nu nog zelf in handen hebben. Wil je weten hoe GovGPT bij jouw gemeente past? Kijk op govgpt.nl of mail ons via info@civai.eu. We denken graag mee.
Bronnen. iBestuur, 29 september 2026, over het onderzoek van Binnenlands Bestuur en het AD. Lees ook ons eerdere bericht over de mailservers van EU-instellingen.
Beeld ter illustratie, gemaakt met AI