Wie denkt hier eigenlijk? Nieuw praktijkartikel over het HEAR-raamwerk, gratis te downloaden in het Nederlands en Engels

Regels zeggen wat mag en trainingen leren hoe het werkt. Maar tussen die twee ligt een gebied waar zelden taal voor is, en precies daar gebeurt het leren. In een nieuw praktijkartikel van vier pagina's werkt Pascal Mariany, oprichter van CivAI en senior docent bij de Hogeschool Utrecht, het HEAR-raamwerk uit voor iedereen die in het onderwijs met generatieve AI werkt. Het artikel is gratis te downloaden, in het Nederlands en in het Engels.

Download het artikel in het Nederlands (pdf, 4 pagina's)

Download the English version, Who is really thinking here? (pdf, 4 pages)

Waar het schuurt

Het schuurt niet in de techniek. Het schuurt wanneer een student een antwoord krijgt voordat de eigen vraag is uitgewerkt, en niet meer weet of hij geholpen is of ingehaald. Onderzoek van de afgelopen twee jaar laat zien hoe reëel die verschuiving is. Wie het denkwerk uitbesteedt aan AI, scoort lager op kritisch denken en presteert slechter zodra de AI wegvalt. Niet de tool bepaalt het leereffect, maar het ontwerp van de interactie.

Vier lagen, één gesprek

HEAR staat voor Human Expressive AI Reasoning, het raamwerk uit het boek De kunst van het samenleven met AI. Het beschrijft vier lagen die samen bepalen of een AI-interactie leerzaam, verantwoord en vormend is.

Human Intent. De bedoeling komt eerst. Wat wil ik hier leren, bereiken of beslissen?

Expressive Interaction. AI formuleert vloeiend en stellig, maar bedoelt niets. Volg ik de inhoud, of de vorm?

AI Mediation. Tussen vraag en antwoord selecteert, ordent en versmalt het systeem denkpaden. Welke keuzes waren al gemaakt voordat ik begon?

Reasoned Responsibility. Eigenaarschap over het oordeel, gegrond in navolgbare afwegingen. Kan ik uitleggen waarom dit klopt en wat van mij is?

Twee lagen liggen bij de mens, twee in de interactie met het systeem. De mens staat aan het begin en aan het einde. Het risico van AI in het onderwijs is niet dat studenten minder weten, maar dat zij minder denken.

Wat je in het artikel vindt

Het artikel is opgezet als praktijkartikel, met twee infographics, citaten uit het boek en zestien wetenschappelijke bronnen, van Zimmerman en Weizenbaum tot recente studies over cognitieve uitbesteding, vertrouwen in AI en leren met AI-tutoren.

Figuur 1 toont het HEAR-model in één oogopslag, figuur 2 de verschuiving van taakgericht naar leergericht AI-gebruik voor student, docent, team en bestuur.

De vier lagen van Human Intent, van doelintentie tot verantwoordelijkheidsintentie, helpen om de vraag achter de prompt expliciet te maken.

Zes concrete aanknopingspunten voor docenten en teams, van de intentievraag vóór de eerste prompt tot de teamafspraak over waar AI bewust afwezig blijft.

HEAR in de praktijk laat zien hoe de AI-companions in EduGPT op het raamwerk zijn ontworpen, zoals de Feedback Companion, die het oordeel van de docent niet overneemt, en de Curriculum Companion, die geen curriculum beoordeelt maar ontwerpvragen op tafel legt.

Over het boek

Het artikel is gebaseerd op hoofdstuk 6 van De kunst van het samenleven met AI (Van Duuren Media, 2026). De Engelse editie, The Art of Living with AI, verschijnt in oktober 2026. Wie eerder over HEAR las op civai.eu kent het raamwerk mogelijk uit het artikel over curriculumdenken van augustus.

Reageren of doorpraten? Mail naar pascal@civai.eu, of deel het artikel binnen je team. Delen met bronvermelding wordt gewaardeerd.

Beeld ter illustratie, gemaakt met AI